SEASON OF MIGRATION TO THE NORTH AND ORIENTALISM

TAYEB SALIH: Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ ΣΤΟΝ ΒΟΡΡΑ

(μετάφραση: Βίκυ Μπούτρη, εκδόσεις: Σάλτο, σειρά: Κάλλιστος, 2025)

του Σωτήρη Στ. Λίβα, Καθηγητή στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο

………………………..

Περίπου δέκα χρόνια πριν την πρώτη έκδοση του Οριενταλισμού του Έντουαρντ Σαΐντ, πριν την εμφάνιση εννοιών σαν το subaltern και το postocolonial, περίπου την εποχή που ο Φραντς Φανόν μιλούσε για την πολιτική και κοινωνική κατασκευή του χρώματος ως εξουσιαστικού μέσου και ως εργαλείου υποταγής, εμφανίστηκε ο Σάλεχ και η μετανάστευση στον Βορρά. Μια μετανάστευση, που ενώ μοιάζει να είναι μέρος της φυσικής τάξης των πραγμάτων, σαν την πορεία των αποδημητικών πουλιών που επιστρέφουν κάθε χρόνο μετά το ξεχειμώνιασμά τους στο Νότο, είναι ακριβώς το αντίθετο: μια ιστορία ανατροπής, σύγκρουσης, αλλοτρίωσης, εκδίκησης και συνεχούς προδοσίας. Μια ιστορία για την αποικιοκρατία, τον ρατσισμό, τα στερεότυπα (και την αποδόμησή τους) – και, βεβαίως, για το Σουδάν.

Ένας τρόπος να προσεγγίσει κανείς ένα βιβλίο είναι να το κάνει μέσα από άλλα βιβλία, μέσα από άλλα ερεθίσματα που πυροδοτεί η ανάγνωσή του, να το δει μέσα από άλλες προοπτικές και μέσα από άλλους ήρωες.

Μέσα, για παράδειγμα, από το «Θα φτύσω τους τάφους σας» του Μπορίς Βιάν. Και εδώ, ο μαύρος «γίνεται» λευκός, κρατώντας μέσα του όλες τις αποχρώσεις του σκούρου. Και εδώ, το σεξ γίνεται όπλο εκδίκησης. Και εδώ, η κόλαση είναι το αναπόδραστο τέλος του δρόμου, το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ενός ιεραρχικού, ρατσιστικού συστήματος αποξένωσης και αλλοτρίωσης.

Μέσα από το Άρωμα – μόνο που εδώ ο αντίστοιχος Βάτραχος χρησιμοποιεί ως όπλο τη νόηση: μυαλό δυτικού, σκέψη ρασιοναλιστική, με την οποία κατακτά τον κόσμο.

Συγκρίνοντας την απάθεια του Σαΐντ με αυτήν του Ξένου – μόνο που εδώ, η εξιλέωση δεν έρχεται ποτέ. Και η πλήρης υποταγή της Δύσης στο μυαλό του, ο θρίαμβός του, ερωτικός, ακαδημαϊκός, δικαστικός, αποτελεί συγχρόνως και τη δική του καταστροφή, σαν ένα μικρόβιο που εξαπλώνεται, με τη σειρά του, στο παραδοσιακό χωριό, μολύνοντας τα πάντα και διαλύοντας τις παραδοσιακές του δομές – όπως ακριβώς μόλυνε ό,τι άγγιξε, στο πέρασμά της, η αποικιοκρατία.

Πώς μπορούν, άραγε, οι κατώτεροι, οι απελπισμένοι, οι σκλάβοι, οι φτωχοί, οι καταπιεσμένοι, να μιλήσουν; Σε αυτό το ερώτημα του Σπίβακ, απαντάει ο Σάλεχ με έναν τρόπο αναπάντεχο. Γιατί στην «Εποχή» του, οι ήρωές του μιλούν όχι απλώς ως ίσοι, αλλά ως ανώτεροι των Δυτικών. Αλλά αυτό ακριβώς είναι το δράμα τους, η ύβρις τους, η καταστροφή τους. Και το δικό τους ταξίδι προς την καρδιά του Σκότους, τους οδηγεί πίσω στο μικρό αραβικό χωριό και στη μόλυνσή του με το μικρόβιο της «ελευθερίας».

Χρησιμοποιώντας ως αφετηρία και εφαλτήριο το προπατορικό αμάρτημα, την ενοχή, το σεξ, ο Σάλεχ χρησιμοποιεί, με αντεστραμμένο τρόπο, τη σαγήνη του σεξουαλικού οριενταλισμού. Ο μαύρος Δον Ζουάν (εμπαίζοντας, με τον τρόπο του, έναν από τους τρεις βασικού μύθους της δυτικής νεωτερικότητας) σαρκάζει το πλέγμα αρρενωπότητας, αποικιοκρατίας και πολιτισμού που αποτελεί τον απαραίτητο καμβά στην κατασκευή των οριενταλιστικών στερεοτύπων.

Ο Σάλεχ όμως δεν αρκείται σε αυτό: πηγαίνει πιο πέρα, αλλάζει συνεχώς πορεία, δεν συγχωρεί και δεν δικαιολογεί ούτε τους δικούς «του», δεν χαϊδεύει την Αφρική. Την δείχνει στα καλύτερα και στα χειρότερά της. Και σαν τον Νείλο, το βιβλίο προχωράει, κινείται, πότε γλυκά και αργά, πότε άγρια και καταστροφικά, προς το τέλος – που δεν προσφέρει καμία απολύτως κάθαρση.

Αλλά πάνω απ’ όλα, είναι το Σουδάν. Η χώρα της Αφρικής με τα περισσότερα πραξικοπήματα (είκοσι), με τους συνεχείς εμφυλίους, με τις αλλεπάλληλες ανθρωπιστικές κρίσεις (με την τελευταία να έχει προκαλέσει τον εκτοπισμό 12 εκατομμυρίων ανθρώπων). Και το Σουδάν προβάλλει στις σελίδες του βιβλίου ολοζώντανο και σημερινό. Με τη διαφθορά των πολιτικών του, τον υποκριτικό και ατελέσφορο «εκσυγχρονισμό» των παραδοσιακών δομών, τη μοιρολατρία των χωρικών, την καταπίεση των γυναικών.

Αλλά επειδή η «Εποχή» είναι, πάνω απ’ όλα, ένα βιβλίο αντιθέσεων, στο νου έρχεται εκτός από τους αποικιοκράτες, τους δικτάτορες και τους ιδεολογικούς τους παραστάτες (τον Κίτσενερ, τον Γκόρντον, τον Νιμέιρι, τον Τουραμπί και τον Μπασίρ) και ο Μαχμούντ Μοχάμεντ Τάχα, αυτός ο, εν πολλοίς, άγνωστος μάρτυρας της σουδανικής ελευθερίας και της ισότητας, ο γλυκύτατος και πάντα χαμογελαστός ηγέτης του κινήματος των Μουσουλμάνων Δημοκρατών, που μίλησε για το «δεύτερο απελευθερωτικό μήνυμα» του Κορανίου και απαγχονίστηκε ως αιρετικός.

Ο Σάλεχ μιλάει ακόμη με μια φωνή επίκαιρη και ζωντανή – και, βεβαίως, αυτό αποτελεί επίτευγμα όχι μόνο δικό του, αλλά και της μεταφράστριας, της εξαιρετικής Βίκυς Μπούτρη. Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί – και διαβάζεται βεβαίως απνευστί.